22 ปีแห่งการต่อสู้ของชุมชนบ้านนาต้นจั่น ท่ามกลางความเปลี่ยนผ่านของการท่องเที่ยว

ในยุคที่การท่องเที่ยวเติบโตอย่างรวดเร็ว พฤติกรรมของนักท่องเที่ยวบางกลุ่มที่มุ่งเน้นการบริโภคประสบการณ์แบบผิวเผิน ได้ค่อย ๆ ลดทอนคุณค่าที่แท้จริงของพื้นที่ ประกอบกับการเข้ามาของแหล่งทุนภายนอก ส่งผลให้หลายชุมชนสูญเสียอำนาจในการจัดการพื้นที่ของตน และถูกผลักให้กลายเป็นเพียงพื้นที่รองรับของอุตสาหกรรมท่องเที่ยว  ภายใต้บริบทเช่นนี้ ‘บ้านนาต้นจั่น’ คือหนึ่งในชุมชนที่ต้องเผชิญกับแรงกดดันดังกล่าว แต่พวกเขาเลือกที่จะไม่หลีกหนีและตัดสินใจลุกขึ้นมากำหนดทิศทางการพัฒนาด้วยตนเอง … ‘ชุมชนบ้านนาต้นจั่น’ เริ่มก่อตั้งขึ้นจากการรวมกลุ่มกันของสมาชิกเพียง 21 คน ภายใต้แนวคิดการพึ่งพาตนเองและการสร้างความเข้มแข็งจากภายใน จนได้เกิดเป็นกลุ่มวิสาหกิจชุมชน 2 กลุ่ม คือ กลุ่มทอผ้า และกลุ่มที่พักโฮมสเตย์ ที่มุ่งสร้างสรรค์กิจกรรมและการให้บริการด้านการท่องเที่ยว โดยยึดโยงกับวิถีชีวิต ความเป็นอยู่ และเรื่องราวที่สะท้อนอัตลักษณ์ของชุมชนเป็นหัวใจสำคัญ แม้ชุมชนจะมีต้นทุนที่เข้มแข็ง แต่ช่วงเวลาหนึ่งก็ต้องต่อสู้กับความท้าทาย คือ นักท่องเที่ยวที่มาเยือนเพียงเพื่อใช้เวลาระยะสั้น ๆ โดยไม่ได้มีปฏิสัมพันธ์ร่วมกับคนในพื้นที่ ซึ่งชุมชนเรียกกลุ่มนี้ว่า ‘นักท่องเที่ยวฉาบฉวย’ และปัจจัยภายนอกอย่าง ‘ระบบนายทุน’ ที่พยายามเข้ามาตักตวงผลประโยชน์ของชุมชนและจากไป

การขับเคลื่อนด้วยกลไกของชุมชน

จากจุดเริ่มต้นของกลุ่มทอผ้าในปี พ.ศ. 2534 และการจัดตั้งกลุ่มโฮมสเตย์ในปี พ.ศ. 2547 ชุมชนได้ขยายผลไปสู่การสร้างเครือข่ายกิจกรรมที่หลากหลาย ทั้งกลุ่มอาชีพ กลุ่มผู้สูงอายุ กลุ่มเยาวชน และกลุ่มกิจกรรมทางวัฒนธรรม ซึ่งเป็นการส่งเสริมให้สมาชิกทุกช่วงวัยมีบทบาทในการขับเคลื่อนชุมชนอย่างแท้จริง ชุมชนได้กำหนดเป้าหมายการพัฒนาร่วมกันอย่างเป็นระบบ ได้แก่ การสร้างความรักและความสามัคคีในชุมชน การสร้างรายได้ให้กับสมาชิก และการพัฒนาชุมชนให้มีความเข้มแข็งอย่างต่อเนื่อง “ทั้งสามเป้าหมายนี้ล้วนเกี่ยวเนื่องเชื่อมโยงกันโดยมี ‘ความยั่งยืน’ เป็นแกนกลางสำคัญ” กิจกรรมที่เกิดขึ้นภายในชุมชน จึงไม่ได้ถูกสร้างเพียงเพื่อรองรับการท่องเที่ยว แต่เป็นการนำ ‘สิ่งที่มีอยู่เดิม’ มาต่อยอดให้เกิดคุณค่า ไม่ว่าจะเป็น การทอผ้า งานหัตถกรรม การนำเที่ยวโดยไกด์ชุมชน การปั่นจักรยานหรือนั่งรถอีแต๊กชมบรรยากาศรอบหมู่บ้าน ตลอดจนกิจกรรมทางวัฒนธรรม เช่น รำวงย้อนยุค และการแสดงดนตรีไทย รวมถึงการนำเสนออาหารพื้นถิ่นอย่าง ‘ข้าวเปิ๊บ’ ซึ่งแสดงถึงภูมิปัญญาและวิถีชีวิตของผู้คนในพื้นที่ได้อย่างชัดเจน

พลังเล็ก ๆ ที่เกิดจากความสามัคคี

แม้ระหว่างการดำเนินงานจะพบกับปัญหาหรืออุปสรรคบางประการ  แต่ชุมชนได้ยึดแนวทางการบริหารจัดการภายใต้กระบวนการมีส่วนร่วม โดยใช้การประชุมและการตัดสินใจด้วยการเคารพเสียงส่วนใหญ่เป็นหลัก ส่งผลให้เกิดความไว้วางใจ และสร้างความรู้สึกเป็นเจ้าของร่วมกัน ผลลัพธ์ที่เห็นได้ชัด คือ นักท่องเที่ยวใช้เวลาอยู่ในชุมชนนานขึ้น มีการกระจายรายได้ไปสู่ครัวเรือนอย่างทั่วถึง สมาชิกสามารถดำรงอยู่ในพื้นที่ของตน ลดการย้ายถิ่นฐาน และที่สำคัญ ‘ชุมชนเกิดความรัก ความสามัคคี และความเอื้ออาทรต่อกัน’ ซึ่งช่วยเสริมสร้างความสัมพันธ์ในสังคมให้มีความอบอุ่นและเข้มแข็งมากขึ้น

บทเรียนและทิศทางสู่อนาคต

ตลอดการเดินทางกว่า 22 ปี ที่ผ่านมา ชุมชนบ้านนาต้นจั่นได้เรียนรู้ว่า การพัฒนาการท่องเที่ยวให้ยั่งยืน ไม่ได้ขึ้นอยู่กับต้นทุนของทรัพยากร หรือโอกาสที่เข้ามาเพียงอย่างเดียว หากแต่ขึ้นอยู่กับ ‘อุดมการณ์ร่วม’ ของคนในชุมชน “…ความสามัคคี การมีส่วนร่วม และการยึดมั่นในรากเหง้าของตนเอง คือปัจจัยสำคัญที่ทำให้บ้านนาต้นจั่นประสบความสำเร็จ และยังคงสามารถดำเนินกิจกรรมได้อย่างภาคภูมิใจมาจนถึงปัจจุบัน” มาสร้างคุณค่าที่แท้จริงของประสบการณ์ผ่านการมีส่วนร่วมกับผู้เป็นเจ้าของพื้นที่ … ‘บ้านนาต้นจั่น’ จะทำให้คุณได้สัมผัสวิถีชุมชนอย่างใกล้ชิด เพียงการเข้าพักโฮมสเตย์ เรียนรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่น หรือลิ้มลองรสชาติอาหารที่เป็นเอกลักษณ์ ทุกประสบการณ์ล้วนเปิดโอกาสให้ผู้มาเยือนได้ใช้เวลาซึมซับกับเรื่องราวของพื้นที่อย่างแท้จริง

ภายใต้การให้คำปรึกษาโดย Thailand Green Coach: นางปิยพรรณ ศุภางคะรัตน์

กิจกรรมไฮไลต์

  • ชิมข้าวเปิ๊บ หรือ ก๋วยเตี๋ยวพระร่วง
  • ทำผ้าหมักโคลน ภูมิปัญญาพื้นบ้าน
  • ชมวิวห้วยต้นไฮ จิบกาแฟกระบอกไม้ไผ่
  • พักโฮมสเตย์ สัมผัสวิถีชุมชน
  • ดูตุ๊กตาบาร์โหน งานไม้ทำมือ

ที่อยู่: บ้านนาต้นจั่น ตำบล บ้านตึก อำเภอ ศรีสัชนาลัย จังหวัด สุโขทัย
โทร:  09 7945 3720 คุณธนวัฒน์
เฟซบุ๊ก:โฮมสเตย์บ้านนาต้นจั่น จังหวัดสุโขทัย
แผนที่: https://maps.app.goo.gl/FXCmomCpjVStLfc49